Бренды и обзоры
High Performance Liquid Chromatography System, яъни HPLC тизими —
замонавий аналитик лабораторияларда энг муҳим ускуналардан бири
ҳисобланади. У мураккаб таркибли намуналардаги моддаларни ажратиш,
аниқлаш ва миқдорини ҳисоблаш учун ишлатилади.
Оддий қилиб айтганда, HPLC бир аралашма ичидаги турли компонентларни
“ажратиб кўрсатади”. Масалан, дори таркибидаги асосий фаол модда,
қўшимча аралашмалар, консервантлар, витаминлар, органик кислоталар ёки
ифлослантирувчи моддаларни алоҳида таҳлил қилиш имконини беради.
HPLC қандай ишлайди?
HPLC тизимида намуна махсус суюқ ҳаракатланувчи фаза ёрдамида колонка
орқали ўтказилади. Колонка ичида махсус сорбент бўлади. Намунадаги ҳар
бир модда колонка билан турлича таъсирлашади: баъзилари тезроқ,
баъзилари секинроқ ҳаракатланади.
Шу фарқ туфайли моддалар бир-биридан ажралади. Кейин детектор уларни
қайд қилади ва компьютерда хроматограмма ҳосил бўлади. Хроматограммадаги
ҳар бир пик маълум бир компонентни билдиради.
Бу жараён лабораторияга икки муҳим маълумотни беради:
- намунада қандай моддалар бор;
- улар қанча миқдорда мавжуд.
HPLC тизими нималардан
иборат?
HPLC оддий битта прибор эмас, балки бир нечта модулдан ташкил топган
аналитик система ҳисобланади.
Насос
Ҳаракатланувчи фазани юқори босимда колонкага етказиб беради. Насоснинг
барқарор ишлаши таҳлил натижасининг такрорланувчанлиги учун жуда
муҳим.
Автосэмплер ёки инжектор
Намунани тизимга киритади. Автоматик автосэмплер кўп сонли намуналарни
кетма-кет таҳлил қилишда вақтни тежайди.
Колонка
Ажратиш жараёни айнан колонкада содир бўлади. Колонка тури таҳлил
қилинадиган моддаларга қараб танланади.
Детектор
Колонкадан чиққан моддаларни аниқлайди. UV, DAD, fluorescence,
refractive index ва бошқа турдаги детекторлар мавжуд.
Дастурий таъминот
Маълумотларни йиғади, хроматограммани кўрсатади, натижаларни ҳисоблайди
ва ҳисобот тайёрлашга ёрдам беради.
HPLC қаерларда ишлатилади?
HPLC тизимлари турли соҳаларда қўлланилади, чунки кўп маҳсулот ва
намуналарда бир нечта моддани алоҳида таҳлил қилиш талаб этилади.
Фармацевтикада HPLC дори воситалари таркибини текшириш, фаол модда
миқдорини аниқлаш, қўшимча аралашмалар ва деградация маҳсулотларини
назорат қилиш учун ишлатилади.
Озиқ-овқат лабораторияларида витаминлар, органик кислоталар,
ширинлаштирувчилар, консервантлар, ранг берувчи моддалар ва қолдиқ
ифлослантирувчилар таҳлил қилинади.
Экологик лабораторияларда сув, тупроқ ва ҳаво намуналаридаги органик
ифлослантирувчилар, пестицидлар ва бошқа моддалар аниқланади.
Биокимё ва life science йўналишларида HPLC аминокислоталар, оқсиллар,
пептидлар, нуклеотидлар ва биологик фаол моддаларни ўрганишда
қўлланилади.
HPLC нима учун муҳим?
Кўп лабораторияларда “модда бор ёки йўқ” деган жавобнинг ўзи етарли
эмас. Модданинг аниқ миқдори, тозалик даражаси, аралашмалар таркиби ва
стандартларга мослиги ҳам муҳим.
HPLC шу жиҳатдан жуда фойдали:
- юқори аниқликда таҳлил қилади;
- мураккаб аралашмаларни компонентларга ажратади;
- жуда кичик концентрацияларни ҳам аниқлашга ёрдам беради;
- сифат назоратида ишончли натижа беради;
- фармацевтик ва озиқ-овқат стандартлари учун муҳим;
- илмий тадқиқотларда такрорланувчан маълумот олиш имконини
беради.
HPLC ва оддий таҳлил
усуллари фарқи
Айрим ҳолларда спектрофотометр, pH-метр ёки титратор етарли бўлиши
мумкин. Лекин улар кўпинча умумий кўрсаткични беради. HPLC эса аралашма
ичидаги ҳар бир компонентни алоҳида кўриш имконини беради.
Масалан, намунада уч хил ўхшаш модда бўлса, оддий усул уларни умумий
сигнал сифатида кўрсатиши мумкин. HPLC эса уларни ажратиб, ҳар бирининг
миқдорини алоҳида ҳисоблайди. Шунинг учун HPLC юқори талабли
лабораторияларда асосий аналитик ускуналардан бири ҳисобланади.
HPLC танлашда
нималарга эътибор бериш керак?
HPLC тизимини танлашда фақат нарх ёки брендга қараш етарли эмас.
Лабораторияда қандай намуналар таҳлил қилиниши, қандай детектор
кераклиги ва таҳлил тезлиги олдиндан аниқ бўлиши керак.
Муҳим омиллар:
- насоснинг босим диапазони ва барқарорлиги;
- детектор тури;
- автосэмплер ҳажми;
- колонка турлари билан мослиги;
- дастурий таъминот имкониятлари;
- маълумотларни сақлаш ва ҳисобот қилиш қулайлиги;
- техник хизмат кўрсатиш имконияти;
- лабораториянинг кунлик намуна сони.
Фармацевтик лаборатория учун бир конфигурация, озиқ-овқат таҳлили
учун бошқаси, илмий тадқиқот учун эса яна бошқа ечим керак бўлиши
мумкин.
Заключение
High Performance Liquid Chromatography System — бу моддаларни юқори
аниқликда ажратиш, аниқлаш ва миқдорий баҳолаш учун мўлжалланган
замонавий лаборатория тизими. У фармацевтика, озиқ-овқат, экология,
биокимё, клиник тадқиқотлар ва сифат назоратида кенг қўлланилади.
Analytic Lab лаборатория эҳтиёжига мос HPLC тизимини танлашда,
детектор, колонка, автосэмплер ва бошқа комплект қисмларини тўғри
танлашда амалий ёрдам беради. Тўғри танланган HPLC тизими лабораторияда
аниқлик, тезлик ва ишончли натижаларни таъминлайди.